Zelfstandigheid in Nederland: de juridische toets uitgelegd

Zelfstandigheid betekent dat iemand diensten zelfstandig verricht, in plaats van deze op basis van een arbeidsovereenkomst met de opdrachtgever uit te voeren. In Nederland beschrijven “freelancer” en “zzp’er” manieren van werken; het zijn geen afzonderlijke rechtsvormen of een juridische status die iemand verkrijgt door simpelweg een onderneming te registreren. Een eenmanszaak kan een freelancebedrijf uitoefenen, maar de juridische beoordeling betreft nog steeds elke afzonderlijke arbeidsrelatie.

Belangrijk is artikel 7:610 van het Burgerlijk Wetboek (BW). Een arbeidsovereenkomst omvat arbeid gedurende een zekere tijd, loon en arbeid in dienst van een ander. Een echte freelanceopdracht moet verenigbaar zijn met werken buiten die arbeidsrelatie. Zelfstandige organisatie van de dienstverlening, een commerciële positie en verantwoordelijkheid voor bedrijfsrisico’s kunnen die conclusie ondersteunen, maar geen daarvan vormt een algemene zelfstandige voorwaarde of uitzondering.

Misclassificatie (schijnzelfstandigheid) ontstaat wanneer partijen een opdracht als freelance presenteren, terwijl de juridische werkelijkheid een dienstbetrekking is. Dit is een vraag over de relatie, niet de stelling dat de persoon geen onderneming kan runnen. Dezelfde persoon kan de ene opdracht zelfstandig uitvoeren en de andere als werknemer. Registratie, fiscale status en beroepsvereisten moeten afzonderlijk worden gecontroleerd (zie het bijbehorende artikel over registratie en naleving).

Het Nederlandse recht beoordeelt zelfstandigheid aan de hand van de overeengekomen verplichtingen en de omstandigheden van het werk. De Hoge Raad onderscheidt twee fasen: eerst worden de rechten en verplichtingen van partijen vastgesteld, daarna wordt beoordeeld of deze voldoen aan de wettelijke definitie van een dienstbetrekking. De bedoeling van partijen om het freelance-etiket te gebruiken, beslist die tweede fase niet. Deze methode volgt uit X/Gemeente Amsterdam (Hoge Raad, 6 november 2020, ECLI:NL:HR:2020:1746) en Deliveroo (Hoge Raad, 24 maart 2023, ECLI:NL:HR:2023:443).

Deliveroo noemt de relevante omstandigheden: de aard en duur van het werk; hoe het werk en de werktijden worden bepaald; de integratie van het werk en de werker in de organisatie van de opdrachtgever; persoonlijke uitvoering; hoe de voorwaarden zijn overeengekomen; hoe de beloning wordt bepaald en betaald; de hoogte daarvan; commercieel risico; en of de persoon zich gedraagt, of kan gedragen, als ondernemer in economische activiteit. De lijst is niet limitatief en de omstandigheden moeten in samenhang worden beoordeeld.

Zo kunnen het onderhandelen over een vergoeding en het leveren van gespecialiseerd werk een commerciële regeling ondersteunen, terwijl sturing in werknemerstrant en beperkt bedrijfsrisico in een andere richting kunnen wijzen. De juridische conclusie hangt af van hun gecombineerde betekenis. De Uber-uitspraak van de Hoge Raad van 21 februari 2025 (ECLI:NL:HR:2025:319) bevestigt dat de omstandigheden geen vooraf bepaalde rangorde hebben. Er ontstaan daardoor geen gelijke numerieke gewichten of een wettelijke slaagscore.

Bedrijfsactiviteit van de freelancer buiten de opdracht kan de beoordeling beïnvloeden. Relevante factoren zijn onder meer het verwerven van opdrachtgevers, het opbouwen van een commerciële reputatie, investeringen, andere opdrachten en de duur van relaties met opdrachtgevers. Deze omstandigheden helpen vaststellen of de persoon daadwerkelijk opereert, of kan opereren, als ondernemer.

In Uber (21 februari 2025, ECLI:NL:HR:2025:319) bevestigde de Hoge Raad dat dit extern ondernemerschap relevant is en niet automatisch een lagere rang heeft dan andere omstandigheden. Daardoor kunnen mensen die vergelijkbaar werk voor dezelfde opdrachtgever verrichten, verschillend juridisch worden gekwalificeerd omdat hun omstandigheden verschillen. De bredere bedrijfsactiviteit van een ondernemer moet niettemin samen met de specifieke opdracht worden beoordeeld; zij neemt de noodzaak weg om sturing, verplichtingen en uitvoering te onderzoeken niet weg.

Het Uber-arrest van het Gerechtshof Amsterdam van 27 januari 2026 (ECLI:NL:GHAMS:2026:163) betrof zes tussengekomen chauffeurs en de bewijsbasis voor ruimere collectieve vorderingen. Het hof oordeelde dat die zes chauffeurs een sterke mate van ondernemerschap vertoonden, op basis van factoren waaronder de hoogte van hun investeringen, hun vrijheid om werktijden te kiezen, hun strategie bij het aannemen van ritten en hun blootstelling aan aansprakelijkheids- en arbeidsongeschiktheidsrisico. Het arrest kan niet worden opgevat als een verklaring dat alle chauffeurs, of alle gebruikers van een ander platform, zelfstandig zijn. De betekenis van een zaak hangt af van de personen, feiten, vorderingen en procedurele kwesties die de rechter heeft beslist.

De hierboven beschreven rechterlijke toets bestaat naast een afzonderlijk bestuursrechtelijk handhavingsregime en een wetgevingstraject dat nog in beweging is.

Met ingang van 1 januari 2025 heeft de Belastingdienst de handhaving van de Wet DBA (Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties) hervat. Vanaf 1 januari 2026 is de handhaving verder verscherpt, waarbij boetes mogelijk zijn bij opzet of grove schuld; vanaf 2027 eindigt de zachtere landing en kunnen ook verzuimboetes worden opgelegd. De Belastingdienst heeft aangegeven zich vooral te richten op opdrachtgevers en niet op freelancers zelf.

Aan de wetgevende kant was het wetsvoorstel Wet VBAR (verduidelijking beoordeling arbeidsrelaties en weerlegbaar vermoeden) oorspronkelijk bedoeld om elementen van de rechterlijke toets te codificeren en een weerlegbaar vermoeden van dienstbetrekking in te voeren onder een wettelijk uurtarief. In maart 2026 heeft de regering echter aangekondigd dat de verduidelijkingscomponent van de VBAR zou komen te vervallen, terwijl het weerlegbaar vermoeden – aanvankelijk gekoppeld aan een uurtarief van €36 en later gemeld op €38 – naar verwachting behouden blijft en afzonderlijk wordt ingevoerd. De focus is verschoven naar een Zelfstandigenwet, die een ex-ante beoordeling op basis van vijf criteria voor zelfstandig ondernemerschap zou invoeren.

Voor dit artikel is het belangrijkste punt dat de juridische kwalificatietoets op grond van artikel 7:610 BW de basis blijft. Wetgevende hervormingen kunnen een weerlegbaar vermoeden of een ex-ante kader toevoegen, maar verdringen de tweefasentoets of de Deliveroo-omstandigheden als huidige juridische basis niet.

Kan dezelfde persoon voor de ene opdrachtgever werknemer zijn en voor de andere freelancer?

Ja. De beoordeling betreft elke arbeidsrelatie afzonderlijk. Iemand kan de ene opdracht zelfstandig uitvoeren en de andere op basis van een arbeidsovereenkomst.

Beslist een ondertekend freelancecontract de vraag?

Nee. Het etiket en de bedoeling van partijen zijn relevant voor de eerste fase (het vaststellen van rechten en verplichtingen), maar beslissen niet de juridische kwalificatie. De daadwerkelijke verplichtingen en de feitelijke werkwijze zijn beslissend.

Bestaat er een vaste lijst met criteria die zelfstandigheid garandeert?

Nee. De Deliveroo-omstandigheden zijn niet limitatief en de Hoge Raad heeft bevestigd dat zij geen vooraf bepaalde rangorde hebben. De beoordeling is holistisch.